‘Door wat jij hier gedaan hebt, wil niemand meer weg’, zei een leerkracht tegen me. Het was al anderhalf jaar geleden dat ik die school bezocht. Ik had geen slimme technologie geïntroduceerd en ook geen inspirerende inzichten gedeeld. Maar er was wel iets geraakt. Iets dat bleef. En dat kwam niet door mij. Dat zat in henzelf. Het team gaf zich met hart en ziel. De schoolleider stimuleerde kwaliteit en werkte aan sfeer. Er werd geïnvesteerd in nieuwe methoden. De toewijding was voelbaar.
Die toewijding kenmerkt vrijwel iedere school. En toch. Ik zie ook angst en onzekerheid: wat als ik de norm niet haal? Wat zullen collega’s van me denken? Meningen worden ingeslikt. Feedback is voorzichtig of blijft helemaal uit. De confrontatie wordt vermeden. Want je houdt het liever gezellig met elkaar. En daarom pas je je aan, ook al loop je op je tenen.
Zoals die ene school. Van buiten was het gezellig en leuk. Maar onderhuids leefde onrust. Leerkrachten werden afgerekend op resultaten. Besluiten kwamen moeilijk van de grond. Iedereen was druk met de eigen taak, zonder zicht op het geheel. Mensen vertrokken en het leerlingaantal daalde. ‘Ik lig er ‘s nachts wakker van’, vertrouwde de directeur me toe. Hij zocht een andere baan.
Overbelasting, spanning en gedoe
Onder alle fijne toewijding is op heel veel scholen overbelasting, spanning en gedoe. Leerkrachten hebben stress en vallen uit. Eén op de vier. De hoogste van alle sectoren.
Dit komt doordat het eerlijke gesprek niet wordt gevoerd. Technologie of innovatie zullen dit niet oplossen. Je kunt geld steken in handige tools en goed doordachte programma’s. Je kunt je team trainen in AI. Er kostbare tijd voor opofferen. Het geeft vooruitgang en energie. Voor even. Want het onderliggende gedrag verandert niet mee. En dus houdt het geen stand.
Cultuur van gezelligheid
Denk bijvoorbeeld aan waardevolle teamtrajecten. Je nodigt bekende sprekers uit en maakt tijd vrij voor oefening in de praktijk. Maar gesprekken blijven aan de oppervlakte. Deelnemers zeggen niet wat gezegd moet worden omdat de cultuur van gezelligheid dat niet toelaat. Dus voegen de sessies te weinig toe en verslapt de interesse. ‘We kunnen onze tijd wel beter besteden’, klinkt het dan.
Ik heb het vaak zien gebeuren. Alsof we nieuwe wijn in oude zakken gieten. De nieuwe aanpak wordt ingezet in een bestaande cultuur. Een samenwerking van oppervlakkige harmonie. Een team dat nog niet aan toe is aan iets nieuws. Aan een aanpak die iets anders van hen vraagt. Daarom kan de vernieuwing niet wortelen. En al gauw vloeit de nieuwe wijn weg. En dat is zo zonde.
Eerst het eerlijke gesprek
De volgorde moet worden omgekeerd. Voer éérst het eerlijke gesprek en kom daarna pas met de innovatie. Ontmoet elkaar éérst over lastige onderwerpen. Ervaringen die je liever niet benoemt. Over de irritante houding van die dominante collega. Of de senior die afspraken aan z’n laars lapt. Dan wordt zichtbaar wat er echt speelt. Wat het werk in de weg zit en waar je op vastloopt.
Het eerlijke gesprek raakt niet alleen mijn persoonlijke handelen. Wat ik doe en nalaat. Maar het raakt ons ook als team. Welke gewoonten we koesteren en waarom we die in stand houden. Gewoonten die veilig en vertrouwd aanvoelen, maar vooruitgang tegenhouden.
Spiegel voor mezelf en anderen
Die eerlijke gesprekken werken als een spiegel. Voor mezelf. Wat heb ik te veranderen? Waarover heb ik verantwoordelijkheid te nemen? Want als ik naar mijn eigen handelen kijk, kom ik vanzelf in beweging. Voor het team. Wat moeten we nalaten? Wat moet er anders? Het versterkt onze samenwerking en zorgt dat we vooruit gaan kijken.
Door het eerlijke gesprek ben ik niet langer druk met mijn eigen taak. We worden samen verantwoordelijk voor het geheel. Zo groeit een fundament van openheid waarin je veilig kan zeggen wat je vindt. De stevigste basis waarop innovatie wél wortel kan schieten. En standhouden. Daarom wil niemand meer weg.
Netty Baan is psycholoog, onderwijzer en gids bij verandering. Op Papoea bouwde zij, tegen de stroom in, een onderwijsinstelling van kleuter- tot hogeschool. Wat daar ontstond, past zij nu toe op organisaties in Nederland en daarbuiten. Niet met trucjes, maar via het eerlijke gesprek dat gedrag, cultuur en resultaten blijvend verandert.
